Jonsok – merkedag eller feiring?

Merkedagar har i lang tid vore allmenne godtekne høgdepunkt i året. Er dette noko som held på å endre seg når det gjeld jonsok (sankthans)?

  • Jonsokbrud NF.09096-059
    1/1
    Jonsokbrudlaup i Hardanger. Ukjent fotograf / Nf

Hvert år kjem diskusjonen om ein skal flytte feiringa av jonsok / sankthanstil nærmaste helg. Eit interessant val av ord, sidan 24. juni er minnedagen tildøyparen Johannes. I Norden bar han namnet Hans eller Jon, og «-ok»  visertil vaka som var vanleg før store religiøse minnedagar. Difor feirer visankthansaften eller jonsokafta kvelden 23. juni og natta inn i 24. Blir dagenflytta, er det jo ikkje han(s) sin dag lenger.  Det kan til og med verteein annan sin, som St. Alban (22.6.) eller Peter (Persok 29.6.).

Jul og jonsok, som begge har røter i høgtiding av solsnu, er våre to eldsteårsfestar, begge på eit tidspunkt kristna. Men medan jula tydeleg feirar denkristne bodskapen, er det – på tross av namnet – dei verdslege skikkane sommarkerar jonsok.

Elden, eller bålet, er eit element i feiringa som går attende til den eldresolsnufeiringa. Då skulle bålet styrke sola og gje hjelp til livgjevandekrefter. Ingen kunne protestere mot samling av ved til bruk i jonsokbålet –Detheitte å ta, ikkje å stele – noko fleire bålgjengar rundt om i landetframleis praktiserar, om enn ikkje bevisst.

Bålet beskytta også mot vonde ånder, ein skikk som på slutten av 1800-taletenkelte stader  materialiserte seg i papirhekser som blei brent på bålet.Men ein kunne også utnytte dei kreftene som nådde sitt høgdepunkt jonsoknatta.Urter og blomster var spesielt verksame til både medisinsk og magisk bruk. Noer ikkje dette berre er overtru, sidan mange plantar blir fullmodne i tidakring jonsok, men ein kan vel stille spørsmålsteikn ved kor vidt dei førte tilat ein kunne få greie på kven ein blei gift med.

  • St. Hansfeiring, 1962
    1/1
    St. Hansfeiring i Oslo, 1962. Sverre Heiberg / Norsk Folkemuseum

Ved bålet var det leik av ein anna sort enn den som vert organisert i dag avlag og foreiningar, noko kunstmålaren Nikolai Astrup levande skildrar frå sinbarndom på slutten av 1800-talet:

«St. Hansnatten, når bålene brente rundt i fjellene og menneskene myldretsom sorte punkter oppover fjellsidene og de rødkledde jenter med de hviteskjorteermerne ringet seg som lyse prikker og gnister om blussene, da var detsynd for kristne folk å være med. Og slik så jeg den stygge, gule ilden, somikke lyste i sommernatten, men som lokket og drog meg nettopp fordi den varomgitt med mystikk, ugudelighet, og rå hedenskap.» (Udatert brev fra NikolaiAstrup til borgermester Aslaksen etter 1905)

På Vestlandet har det heilt opp til i dag vore skikk med barnebryllaup medborn i roller som brud og brudgom, spelemann, kjøkemeister og prest. Men detvar fyrst ut på 1800-talet det var born i dette rollespelet, før den tid var detvaksne ungdommar som hadde denne moroa.

I tradisjonen skjer ofte det, at skikkane går over til barnemoro før deiblir borte for godt.  Kanskje skjer det også med markeringa av sjølvedagen når mange ønksjer å flytte den. Frå å innrette oss etter merkedagar, vilvi no at merkedagane skal innrette seg etter oss. Men då får vi kalle feiringanoko anna enn Jonsok.